Kategorie
Leki bez recepty (OTC)
Leki na receptę (RX)
Suplementy diety
Wyroby medyczne
Środki spożywcze
Dermokosmetyki
Poradniki
Schorzenia
Substancje czynne
Interakcje
Porady
Kalkulatory
Badania kliniczneIndeks substancji czynnych
strona nr 107
Substancje czynne mogą mieć różne pochodzenie – od związków syntetycznych, przez naturalne ekstrakty roślinne, po witaminy i minerały wspierające organizm. Jeśli chcesz szybko sprawdzić, jak działa dany składnik i w jakich sytuacjach znajduje zastosowanie, skorzystaj z naszego indeksu. Znajdziesz tu jasne opisy właściwości, działania i zastosowania poszczególnych substancji.
- surowce roślinne
Wiśnia zawiera antocyjany, melatoninę i polifenole, które wspierają regenerację po wysiłku, poprawiają sen i mogą obniżać kwas moczowy. Dostępna jako sok, koncentrat, wyciąg i suszone owoce. Ostrożność przy chorobach nerek, cukrzycy i lekach przeciwzakrzepowych.
- surowce roślinne
Wiśnia japońska (sakura, Prunus serrulata) dostarcza antocyjanów, flawonoli i kwasów fenolowych wykazujących w badaniach działanie przeciwzapalne i antyoksydacyjne. Wyciąg z kwiatów stosowany jest w kosmetyce; kora i nasiona zawierają związki cyjanogenne wymagające ostrożności.
- surowce roślinne
Liść wiśni pospolitej zawiera polifenole, witaminę C i glikozyd prunasin. W badaniach wykazuje działanie antyoksydacyjne, przeciwzapalne i łagodnie moczopędne. Więdnące liście są toksyczne – stosuj wyłącznie świeże lub całkowicie suszone.
- surowce roślinne
Wiśnia ptasia (Prunus avium) i jej szypułki to tradycyjny środek moczopędny bogaty w prunazynę, garbniki i antocyjany. W badaniu z udziałem ludzi 2 g szypułek zwiększyło wydalanie moczu i sodu o ok. 15%. Stosowana też przy dolegliwościach reumatycznych i krążeniowych; może obniżać ciśnienie krwi.
- witaminy i minerały
Witamina A – retinol, retinal i propionian retinylu – jest niezbędna dla wzroku, odporności i skóry. Magazynuje się w wątrobie, dlatego jej nadmiar jest toksyczny. Górna bezpieczna dawka dla dorosłych wynosi 3000 µg/dobę. Retinal stosowany miejscowo to najsilniejszy retinoid bez recepty.
- witaminy i minerały
Tiamina (witamina B1) jest niezbędna do metabolizmu energetycznego, prawidłowej pracy układu nerwowego i serca. Organizm nie gromadzi jej w dużych ilościach, dlatego regularne uzupełnianie z diety lub suplementów jest kluczowe – zwłaszcza u osób nadużywających alkoholu, z cukrzycą lub po operacjach bariatrycznych.
- witaminy i minerały
Witamina B12 (kobalamina) jest niezbędna do prawidłowej pracy układu nerwowego, tworzenia krwinek czerwonych i syntezy DNA. Dobowe zapotrzebowanie dorosłego wynosi 2,4 µg, ale przy niedoborze stosuje się dawki 1000–2000 µg. Szczególnie narażone są osoby na diecie roślinnej, po 50. roku życia i przyjmujące metforminę.
- witaminy i minerały
Ryboflawina (witamina B2) wspiera produkcję energii, pracę układu nerwowego i ochronę komórek przed stresem oksydacyjnym. Dzienne zapotrzebowanie dorosłych wynosi 1,1–1,3 mg; w ciąży i laktacji jest wyższe. Niedobór grozi pękaniem kącików ust, zapaleniem języka i anemią. Główne źródła to nabiał, mięso i jaja.
- witaminy i minerały
Witamina B3 (niacyna, witamina PP) jest niezbędna do metabolizmu energetycznego, prawidłowej pracy układu nerwowego i utrzymania zdrowej skóry. Dorosłe osoby potrzebują 14–16 mg NE dziennie. Niedobór powoduje pelagrę, a wysokodawkowa suplementacja wpływa na profil lipidowy, choć nie zmniejsza ryzyka sercowo-naczyniowego.
- witaminy i minerały
Witamina B5 (kwas pantotenowy) jest kluczowym składnikiem koenzymu A i uczestniczy w metabolizmie energetycznym, syntezie hormonów oraz prawidłowym funkcjonowaniu układu nerwowego. Dorosły potrzebuje 5 mg dziennie. Niedobór jest bardzo rzadki i pojawia się głównie przy ciężkim niedożywieniu.
- witaminy i minerały
Witamina B6 uczestniczy w ponad 100 reakcjach enzymatycznych – wspiera układ nerwowy, odporność, metabolizm białek i tworzenie czerwonych krwinek. Niedobór grozi neuropatią i niedokrwistością, a nadmiar pirydoksyny może paradoksalnie wywołać objawy podobne do niedoboru.
- witaminy i minerały
Witamina C to niezbędna witamina, której organizm nie wytwarza samodzielnie. Wspiera odporność, syntezę kolagenu i wchłanianie żelaza. Dobowe zapotrzebowanie w UE to 95–110 mg; bezpieczna górna granica to 2000 mg/dobę. Niedobór wywołuje szkorbut.
- witaminy i minerały
Cholekalcyferol (witamina D3) jest wytwarzany w skórze pod wpływem UVB i aktywowany w wątrobie oraz nerkach. Wspiera wchłanianie wapnia, zdrowie kości, mięśni i odporność. Niedobór jest powszechny – szczególnie jesienią i zimą w Polsce. Suplementacja 800–2000 IU dziennie jest zalecana dla większości dorosłych, a wyższe dawki wymagają nadzoru lekarza.
- witaminy i minerały
Witamina E (alfa-tokoferol) to tłuszczowy antyoksydant chroniący komórki przed stresem oksydacyjnym. Niedobór jest rzadki – grozi głównie osobom z chorobami wchłaniania. Suplementacja bez wskazań lekarskich bywa niepotrzebna, a w wysokich dawkach może szkodzić.
- witaminy i minerały
Witamina F to dwa niezbędne kwasy tłuszczowe – ALA (omega-3) i LA (omega-6) – których organizm nie wytwarza samodzielnie. Budują błony komórkowe, wspierają odporność i regulują stan zapalny. Niedobór powoduje głównie suchą skórę i gorsze gojenie ran. Najlepszym źródłem są siemię lniane, orzechy włoskie i oleje roślinne.
- witaminy i minerały
Witamina K jest niezbędna do krzepnięcia krwi i zdrowia kości. Zalecane spożycie dla dorosłych to 90–120 µg dziennie. Osoby przyjmujące warfarynę powinny utrzymywać stały poziom jej spożycia. Noworodki otrzymują profilaktyczną iniekcję witaminy K po urodzeniu.
- witaminy i minerały
Witamina K2 (menachinon) aktywuje białka regulujące gospodarkę wapniową – wspiera mineralizację kości i pomaga utrzymać prawidłową elastyczność tętnic. Organizm nie gromadzi jej w dużych ilościach, dlatego ważne jest regularne dostarczanie jej z dietą lub suplementem. Osoby przyjmujące leki przeciwzakrzepowe powinny koniecznie skonsultować suplementację z lekarzem.
- witaminy i minerały
Witaminy z grupy B to 8 koenzymów niezbędnych do produkcji energii, tworzenia czerwonych krwinek i prawidłowego funkcjonowania układu nerwowego. Niedobór grozi anemią i zaburzeniami neurologicznymi – szczególnie narażeni są weganie, seniorzy i kobiety w ciąży.
- surowce roślinne
Witania ospała (ashwagandha) to adaptogen z bogatą historią w ajurwedzie. Jej witanolidy wykazują działanie przeciwzapalne i antyoksydacyjne. Typowa dawka standaryzowanego ekstraktu to 300–600 mg dziennie. Przeciwwskazana w ciąży i przy nadczynności tarczycy.
- syntetyczne i biologiczne
Witanolidy to aktywne związki ashwagandhy, które hamują szlak NF-κB odpowiedzialny za stany zapalne i odporność. Najlepiej przebadana witaferyna A wykazuje działanie przeciwzapalne i antyoksydacyjne. Wchłanianie zależy od profilu – formy glikozydowe są lepiej przyswajalne.
- Włóknina
Opis w przygotowaniu
- syntetyczne i biologiczne
Woda demineralizowana to woda oczyszczona z jonów mineralnych do stężenia poniżej 10 mg/l TDS. W farmacji jest obowiązkowym składnikiem pomocniczym leków, służy jako rozpuszczalnik i nośnik substancji czynnych. W domu stosuje się ją do nawilżaczy i inhalatorów wszędzie tam, gdzie minerały z kranówki mogłyby zaszkodzić sprzętowi lub preparatowi.
- syntetyczne i biologiczne
Woda destylowana to substancja pomocnicza w lekach i preparatach medycznych, pozbawiona minerałów i zanieczyszczeń. Do użytku medycznego wymaga dodatkowej sterylizacji i spełnienia norm farmakopealnych – zwykła woda destylowana ze sklepu nie nadaje się do rozcieńczania leków ani do wstrzykiwań.
- syntetyczne i biologiczne
Woda jonizowana (dejonizowana) to substancja pomocnicza w farmacji – pozbawiona jonów mineralnych, stosowana jako nośnik i rozpuszczalnik w produkcji leków oraz do mycia sprzętu. Od wody oczyszczonej i wody do iniekcji różni się klasą czystości i zakresem zastosowań.
- Woda mineralna
Opis w przygotowaniu
- syntetyczne i biologiczne
Woda bromkowo-jodkowo-borowa to naturalna woda podziemna zawierająca bromki, jodki i bor. W badaniach in vitro wykazuje właściwości sprzyjające gojeniu skóry i działanie bakteriobójcze. WHO określa TDI boru na 0,16 mg/kg masy ciała. Przed regularnym stosowaniem skonsultuj się ze specjalistą.
- Woda morska
Opis w przygotowaniu
- Woda oczyszczona
Opis w przygotowaniu
- surowce roślinne
Woda różana z Rosa damascena zawiera flawonoidy, cytronelol i geraniol działające przeciwzapalnie i antyoksydacyjnie. Badania potwierdzają korzyści dla skóry (egzema, trądzik różowaty), redukcję lęku i poprawę snu przy aromaterapii oraz łagodzenie dolegliwości trawiennych. Większość dowodów pochodzi z małych prób lub badań in vitro.
- syntetyczne i biologiczne
Woda termalna pochodzi z gorących źródeł podziemnych i zawiera minerały działające przeciwzapalnie, nawilżająco i regenerująco na skórę. Stosowana jako balneoterapia, wykazuje kliniczne korzyści w chorobach reumatycznych i dermatologicznych, choć wymaga dalszych badań.
- syntetyczne i biologiczne
Woda wapienna to nasycony roztwór wodorotlenku wapnia (Ca(OH)₂) o pH około 12,4. W farmacji służy jako substancja pomocnicza regulująca pH i zobojętniająca kwasy w lekach płynnych, a w stomatologii jako składnik cementów kanałowych o działaniu antybakteryjnym.
- syntetyczne i biologiczne
Woda wulkaniczna to mineralna woda geotermalna stosowana głównie zewnętrznie – w kosmetykach i balneoterapii. Badania wskazują na korzystny wpływ na skórę wrażliwą i różyczkową; dowody na korzyści po spożyciu są ograniczone.
- syntetyczne i biologiczne
Wodorofosforan sodu (Na₂HPO₄) to substancja pomocnicza stosowana w lekach jako regulator pH i bufor. Stabilizuje roztwory w kroplach do oczu, płynach dożylnych i tabletkach. W połączeniu z innymi fosforanami sodu bywa też składnikiem preparatów przeczyszczających przed kolonoskopią.
- syntetyczne i biologiczne
Wodorotlenek glinu łagodzi zgagę i nadkwasotę, neutralizując kwas żołądkowy. Stosowany w lekach zobojętniających, szybko przynosi ulgę przy dolegliwościach trawiennych.
- syntetyczne i biologiczne
Wodorotlenek potasu (KOH) to substancja pomocnicza w lekach: regulator pH, stabilizator i środek alkaliczny. Stosowany m.in. w kroplach do oczu, iniekcjach, kremach i kapsułkach. W wysokich stężeniach działa żrąco – dlatego wymaga precyzyjnego dozowania.
- syntetyczne i biologiczne
Wodorotlenek sodu to substancja pomocnicza w lekach, kosmetykach i wyrobach medycznych, używana głównie do regulacji pH. Dzięki niemu substancje czynne zachowują stabilność i skuteczność. W preparatach gotowych stosowany jest w minimalnych, bezpiecznych stężeniach zgodnych z normami Ph. Eur. i USP.
- syntetyczne i biologiczne
Wodorowęglan potasu (KHCO₃) to substancja pomocnicza i aktywna w tabletkach musujących, preparatach na niedobór potasu i antacidach. Figuruje w europejskiej, brytyjskiej i amerykańskiej farmakopei, a w żywności nosi oznaczenie E501(ii). Przy stosowaniu leczniczym wymaga ostrożności u osób przyjmujących leki moczopędne lub inhibitory ACE.
- syntetyczne i biologiczne
Wodzian chloralu to lek uspokajająco-nasenny działający przez aktywny metabolit – trichloroetanol, który wzmacnia hamowanie w mózgu za pośrednictwem receptorów GABA-A. Stosowany głównie u dzieci podczas krótkich procedur diagnostycznych; wymaga nadzoru medycznego ze względu na wąskie okno terapeutyczne i ryzyko poważnych działań niepożądanych.
- syntetyczne i biologiczne
Wodzian terpinu to środek wykrztuśny pobudzający komórki wydzielnicze oskrzeli do produkcji rzadszego śluzu. Stosowany historycznie w zapaleniu oskrzeli i kaszlu z zalegającą wydzieliną. W USA wycofany w latach 90. XX w. z powodu niewystarczających danych o skuteczności; w wielu krajach nadal dostępny.