Indeks substancji czynnych

Żeń-szeń brazylijski (Pfaffia paniculata, suma) to adaptogenna roślina amazońska. Korzeń zawiera beta-ecdysteron, pfaffosydy i kwas pfaffowy. Badania prowadzono dotąd głównie na zwierzętach; brak potwierdzonych wskazań klinicznych u ludzi. Nie stosować w ciąży i podczas karmienia piersią.

Żeń-szeń koreański (Panax ginseng) zawiera ponad 38 ginsenozydów odpowiedzialnych za działanie adaptogenne, wspieranie odporności, funkcji poznawczych i glikemii. Stosowany jako wyciąg standaryzowany (200–400 mg/dobę) lub suszony korzeń (0,5–2 g/dobę). Może wchodzić w interakcje z lekami przeciwzakrzepowymi, przeciwcukrzycowymi i inhibitorami MAO.

Żeń-szeń amerykański (Panax quinquefolius) zawiera ginsenozydy wspierające odporność, funkcje poznawcze i regulację glukozy. Wyciąg stosuje się w dawce 200–400 mg dwa razy dziennie. Ważna interakcja z warfaryną i lekami przeciwcukrzycowymi; przeciwwskazany w ciąży.

Żeń-szeń europejski (Panax ginseng) to adaptogen stosowany przy zmęczeniu i osłabieniu koncentracji. Zawiera ginsenozydy wykazujące działanie immunomodulujące i neuroprotekcyjne. Zalecana dawka to 200 mg standaryzowanego wyciągu lub 1–2 g korzenia dziennie. Może wchodzić w interakcje z warfaryną, lekami przeciwdepresyjnymi i insuliną.

Żen-szeń koreański (Panax ginseng) zawiera ginsenozydy odpowiadające za działanie adaptogenne, wsparcie odporności i funkcji poznawczych. Standaryzowany wyciąg stosuje się zwykle w dawce 200–400 mg/dobę. Wymaga ostrożności u osób przyjmujących leki przeciwzakrzepowe, przeciwcukrzycowe i inhibitory MAO.

Żeń-szeń malezyjski (Eurycoma longifolia, tongkat ali) to roślina z Azji Południowo-Wschodniej stosowana tradycyjnie jako afrodyzjak i tonik. Wyciąg z korzenia może wspierać poziom testosteronu i parametry nasienia u mężczyzn z hipogonadyzmem. Profil bezpieczeństwa budzi zastrzeżenia – EFSA sygnalizuje ryzyko uszkodzeń DNA.

Żerucha lekarska (Cochlearia officinalis) zawiera do 200 mg witaminy C na 100 g liści oraz glukozylany o właściwościach przeciwbakteryjnych. Historycznie chroniła marynarzy przed szkorbutem. Brak potwierdzenia skuteczności w badaniach klinicznych; nie ustalono bezpiecznych dawek. Możliwa interakcja z litem.

Zimowit jesienny (Colchicum autumnale) zawiera kolchicynę – alkaloid stosowany w lekach na receptę przy dnie moczanowej i rodzinnej gorączce śródziemnomorskiej. Wszystkie części rośliny są silnie toksyczne; spożycie może prowadzić do niewydolności wielonarządowej i śmierci. Rośliny nigdy nie wolno stosować samodzielnie.

Zioła moczopędne – mniszek, skrzyp, pokrzywa, jałowiec – pomagają nerkom wydalać nadmiar wody i sodu. Działają łagodniej niż leki, a ich skuteczność u ludzi jest potwierdzona w ograniczonym zakresie. Przed stosowaniem skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą.

Zielona herbata, imbir, cynamon, kurkuma i cayenne mogą wspierać metabolizm poprzez termogenezę, poprawę wrażliwości na insulinę i hamowanie apetytu. Efekty są skromne, a część ziół wchodzi w interakcje z lekami – przed stosowaniem warto skonsultować się z farmaceutą.

Zioła takie jak aloes, nagietek, dziurawiec, kurkuma czy Centella asiatica wspierają gojenie ran poprzez działanie przeciwzapalne, antybakteryjne i stymulację syntezy kolagenu. Większość danych pochodzi z badań na zwierzętach; stosuj je jako uzupełnienie, nie zamiennik leczenia.

Zioła przeciwbiegunkowe działają przez hamowanie perystaltyki, ograniczenie wydzielania płynów i zwalczanie patogenów. Do najlepiej zbadanych należą imbir, berberyna, rumianek i cynamon. Większość dowodów pochodzi z modeli zwierzęcych – dane kliniczne u ludzi są wciąż ograniczone.

Zioła przeciwgorączkowe – krwawnik, jeżówka, imbir, kurkuma, tulsi – działają głównie przez hamowanie COX-2 i zmniejszanie produkcji prostaglandyny E₂. Mają wielowiekową tradycję stosowania i wstępne potwierdzenie w badaniach, choć dowody kliniczne u ludzi są ograniczone. Gorączka powyżej 39,5 °C lub trwająca ponad 3 dni wymaga konsultacji lekarskiej.

Zioła przeciwkaszlowe – imbir, lukrecja, mięta, tymianek, wasaka – zawierają substancje czynne działające wielokierunkowo: tłumią odruch kaszlowy, ułatwiają odkrztuszanie i łagodzą stan zapalny dróg oddechowych. Dostępne są w aptece jako syropy, tabletki i herbatki ziołowe.

Zioła przeciwreumatyczne zawierają substancje czynne (kurkuminoidy, harpagozyd, kwasy bosweliowe, gingerole), które hamują szlaki zapalenia COX-2, 5-LOX i NF-κB. Stosuje się je jako uzupełnienie leczenia choroby zwyrodnieniowej i reumatoidalnego zapalenia stawów – wymagają standaryzowanych ekstraktów i konsultacji ze specjalistą.

Zioła przeczyszczające działają przez pobudzanie perystaltyki (senes, kaskara, rabarbar) lub powiększanie masy stolca (babka płesznik, siemię lniane). Senes działa po 8–12 godzinach, babka płesznik po 2–3 dniach. Zioła z antrazwiązkami stosuj wyłącznie krótkoterminowo i zawsze z dużą ilością wody.

Zioła wspomagające trawienie działają przez rozkurcz mięśni jelit, stymulację wydzielania żółci i enzymów oraz ochronę śluzówki. Imbir, mięta pieprzowa, rumianek, koper włoski i zioła gorzkie to najlepiej poznane przykłady z udokumentowanym działaniem.

Zioła wykrztuśne – tymianek, bluszcz, lukrecja, prawoślaz, imbir, eukaliptus – rozrzedzają wydzielinę w drogach oddechowych i ułatwiają jej odkrztuszenie. Działają przez różne mechanizmy: nawilżanie śluzu, pobudzanie rzęsek, rozkurcz oskrzeli. Stosowanie u dzieci poniżej 2. roku życia i w ciąży wymaga konsultacji lekarskiej.

Zioła żołądkowe – imbir, mięta pieprzowa, rumianek, koper włoski, karczoch i inne – pomagają przy wzdęciach, nudnościach, skurczach i niestrawności. Działają przez rozluźnienie mięśni jelit, stymulację wydzielania żółci i enzymów oraz ochronę błony śluzowej żołądka.

Zioła żółciopędne pobudzają produkcję i przepływ żółci, wspierając trawienie tłuszczów i łagodząc wzdęcia oraz uczucie pełności. Najważniejsze z nich to karczoch, mniszek, kurkuma, ostropest i goryczka. Nie stosuj ich przy kamicy żółciowej ani chorobach dróg żółciowych bez konsultacji z lekarzem.